శ్రేయాన్ స్వధర్మో విగుణః పరధర్మాత్ స్వనుష్ఠితాత్
స్వధర్మే నిధనం శ్రేయః పరధర్మో భయావహః!
(భగవద్గీత-3-35)
‘స్వధర్మంలో సుగుణాలు అంతగా లేకున్నా, పరధర్మంలో సుగుణాలు ఎన్ని ఉన్నా.. చక్కగా అనుష్ఠించే పరధర్మం కన్నా స్వధర్మాచరణమే ఉత్తమం. స్వధర్మాచరణలో మరణం సంభవించినా శ్రేయస్కరమే కానీ, పరధర్మం భయావహం’ అని ఉపదేశించాడు గీతాచార్యుడు.
శ్రేయస్సు అంటే.. సమగ్రత, సంయమనత. భౌతిక జీవితంలో ప్రగతి, ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో సుగతిని పొందడమే శ్రేయస్సు. ఏది తను చేయదగిన పని.. ఏది తాను చేయకూడని పని అనేది తెలుసుకోవడమే సరైన యోగసాధన. అదే శ్రేయస్సును ఇస్తుంది. చేయదగిన పనిని తెలుసుకునే నైపుణ్యం, దానిని ఆచరించడంలో శ్రద్ధ.. ఈ రెండు కలిగిన వారు ఆచరించే కర్మలనే సత్కర్మలు అంటారు. శ్రద్ధ అంటే ఏమిటి? శ్రత్, ధ.. శ్రద్ధ. ‘శ్రత్’ అంటే గుర్తించదగిన సత్యసంధత స్థితి లేదా నిష్ఠతో కూడిన సత్యసంధత. ‘ధ’ అంటే ధరించడం లేదా సత్యసంధతను సాధించడం వైపు మనం చేసే ప్రయత్నం. ఆదర్శవంతమైన ఉత్తమ లక్ష్యాన్ని సాధించేందుకు సత్యమార్గంలో చేసే ప్రయత్నాన్ని శ్రద్ధగా చెప్పుకోవచ్చు. సత్కర్మాచరణమే ‘స్వధర్మం’!. ఈ ప్రకృతి ‘స్వభావాన్నే’ ధర్మం అంటారు. దానినే లక్షణం అని కూడా అంటున్నాం. స్వధర్మాచరణ వల్ల త్రిగుణాతీతమైన ప్రజ్ఞ వ్యక్తిలో జాగృతమవుతుంది.
స్వధర్మాన్ని తెలుసుకోవడం ఎలా? భౌతిక ప్రపంచంలో ముఖ్యంగా రెండు విలువలు ఉన్నాయి. ఒకటి వినియోగ విలువ. రెండోది.. కళాత్మక విలువ. భౌతిక జీవితాన్ని సుఖవంతంగా తీర్చిదిద్దడంలో సహకరించేది.. వినియోగ విలువ! అలాగే.. భౌతిక జీవితాన్ని సదుపయోగం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడే దానిని కళాత్మక విలువగా పరిగణిస్తాం. పరస్పర అనుబంధంతో జీవించడమే విలువలతో పయనించడం. మానవ విలువలు సహజ స్వీకృతి ఆధారంగా వెలుగుచూడాలి. భయానికి, ప్రలోభాలకు, ఎవరి బలవంతానికి, మూఢవిశ్వాసాలకు లోనుకాకుండా సరైన అవగాహనతో, తనకు తాను విచారించుకొని ఉత్తమమని భావించినదై, సహజంగా ఆమోదం పొందేదే సహజ స్వీకృతి. నిజాయతీ, నైతికత, స్వతంత్రత, సామరస్యత, సహనశీలతలే సహజ స్వీకృతికి మూలాలు. ఆ సహజ స్వీకృతే స్వధర్మంగా గుర్తింపు పొందుతుంది. స్వధర్మాచరణ.. వ్యక్తి ఆలోచనలో, ప్రవర్తనలో, కర్మాచరణలో, అవగాహనలో ప్రస్తుతం ‘ఉన్న స్థితి నుంచి ఉన్నత స్థితికి‘ ఎదిగేందుకు ఉపకరిస్తుంది.
స్వధర్మానికి భిన్నంగా ఉండేది.. పరధర్మం. దాన్ని ఎంత నిష్ఠతో ఆచరించినా.. అందులో ఎన్ని సుగుణాలు కనిపించినా.. ఎంతటి ఆకర్షణ ఉన్నా.. అది జీవన లక్ష్యాన్ని చేరడానికి సుఖకరం కాలేదు. తాత్కాలికంగా సుఖంగా ఉన్నట్లుగా భ్రమింపచేయగలదేమో కాని, పరమమైన శ్రేయస్సును పరధర్మం ఇవ్వలేదు. స్వధర్మాచరణలో మరణం ఎదురైనా దానిని ఆహ్వానించడమే ఉత్తమం అంటాడు కృష్ణుడు.
అర్జునుడు క్షాత్ర ధర్మాన్ని ఆచరించే దీక్షాబద్ధుడైనవాడు. ఆ ధర్మాచరణలో ఎదురయ్యే సాధక బాధకాలను గురించి క్షుణ్నంగా తెలిసినవాడు. ధర్మాన్ని కాపాడ గలిగిన శక్తిసామర్థ్యాలు కలిగినవాడు. అలాంటివాడు తీరా యుద్ధరంగానికి వచ్చి అస్త్రసన్యాసం చేయడం.. తన ధర్మానికి వ్యతిరేకమైన తాపస వృత్తిని చేపడతాననడం.. అధర్మమే అవుతుంది. అంటే పరధర్మమవుతుంది. అది క్లీబత్వమే కాక గర్హనీయం కూడా! చాంచల్యత కలిగిన సమయంలో.. పైపైన చూసినప్పుడు స్వధర్మంలో లోపాలు కనిపించవచ్చు. పరధర్మం ఉత్తమంగా కనిపించవచ్చు. తాను, తనవారనే మోహ సముద్రంలో మునిగిన అర్జునుడు ధర్మగ్లానిని పట్టించుకోకపోవడం పరధర్మాచరణమే. అలాంటి పరధర్మాచరణ కన్నా స్వధర్మాచరణలో మరణం ఎదురైనా దానిని స్వాగతించడమే ఉత్తమమని బోధిస్తున్నాడు కృష్ణుడు. అనుక్షణం అనుమానంతో భయపడుతూ ఎంతటి నిష్ఠతో ఆచరించినా పరధర్మం భయానికి హేతువే! సంశయాత్ములకు చివరికి లభించేది వినాశనమే. కాబట్టి స్వధర్మాచరణయే ఉత్తమమని జగద్గురువు బోధ.